O projekcie
Lubelska Izba Rolnicza we współpracy z Lwowską Izbą Rolniczą (Partner wiodący Projektu), Lwowskim Narodowym Uniwersytetem Medycyny Weterynaryjnej i Biotechnologii im. Stefana Gżyckiego, Uniwersytetem Przyrodniczym w Lublinie oraz Uniwersytetem Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie realizuje Projekt „Ochrona bioróżnorodności obszarów przygranicznych Ukrainy i Polski przed inwazyjnymi populacjami barszczu (Heracleum)”. Projekt jest finansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Interreg NEXT Polska – Ukraina 2021-2027.
Priorytet: Środowisko
Cel szczegółowy: 1.3 Wzmocnienie ochrony i zachowania przyrody, różnorodności biologicznej i zielonej infrastruktury, w tym na obszarach miejskich, oraz ograniczenie wszelkich form zanieczyszczeń
Budżet projektu: 1 676 036,47 EUR
Dofinansowanie: 1 508 432,82 EUR
Numer projektu: PLUA.01.03-IP.01-0008/23
O Barszczu Sosnowskiego
Barszcz Sosnowskiego (Heracleumsosnowskyi Manden) to jedna z najbardziej problematycznych roślin inwazyjnych w Polsce. Ta imponująca swoim rozmiarem roślina, osiągająca nawet 4-5 metrów wysokości, stała się symbolem niekontrolowanej ingerencji człowieka w środowisko naturalne. Sprowadzona do Europy Środkowej i Wschodniej jako potencjalna roślina pastewna, szybko przekształciła się w zagrożenie dla bioróżnorodności, zdrowia ludzi i zwierząt. W Polsce barszcz Sosnowskiego występuje powszechnie, powodując degradację ekosystemów i liczne przypadki oparzeń.
Barszcz Sosnowskiego pochodzi z rejonu Kaukazu -konkretnie z centralnej i wschodniej części gór Kaukazu, Zakaukazia oraz północno-wschodniej Turcji. Do Europy Środkowej i Wschodniej, w tym do Polski, został sprowadzony w połowie XX wieku. W Związku Radzieckim eksperymentowano z nim jako wysokowydajną rośliną pastewną - jego szybki wzrost i wysoka biomasa (do 100 ton/ha) miały służyć produkcji kiszonek dla bydła. W latach 50. XX wieku rośliny trafiły do Polski jako "dar" z Wszechzwiązkowego Instytutu Uprawy Roślin w Leningradzie. Początkowo badano jego właściwości lecznicze i pastewne, zakładając uprawy doświadczalne głównie na Podhalu, Podkarpaciu i Przedgórzu Sudeckim. W latach 70. promowano go w PGR-ach jako miododajną i wysokobiałkową paszę, jednak szybko zauważono problemy: mleko i mięso zwierząt karmionych barszczem miało nieprzyjemny smak, a pracownicy doznawali oparzeń.
W latach 80. zrezygnowano z upraw, ale roślina już uciekła do środowiska naturalnego, stając się gatunkiem inwazyjnym. Jej introdukcja była częścią szerszego trendu w krajach bloku wschodniego, gdzie barszcze kaukaskie nazywano "zemstą Stalina" ze względu na ich ekspansywność i toksyczność. Dziś barszcz Sosnowskiego jest uznawany za obcy gatunek inwazyjny w Unii Europejskiej, objęty zakazem uprawy, rozmnażania i sprzedaży w Polsce od 2011 roku.
W Polsce barszcz Sosnowskiego występuje na całym terenie nizinnym, z największym zagęszczeniem w północnej i południowo-wschodniej części kraju. W latach 90. XX wieku był notowany nielicznie, głównie w rejonach dawnych upraw, ale od tamtej pory rozprzestrzenił się masowo. Obecnie szacuje się, że zajmuje tysiące hektarów, tworząc zwarte agregacje w dolinach rzek, na odłogach, miedzach, przydrożach, pastwiskach, łąkach i w lasach (zwłaszcza olsach i łęgach). Szczególnie liczne stanowiska znajdują się na Podhalu, Podkarpaciu, Mazowszu, Pomorzu i w dolinach Wisły, Odry oraz Sanu.
Ekspansja barszczu Sosnowskiego w Polsce jest przykładem klasycznej inwazji biologicznej. Po porzuceniu upraw w latach 80., roślina zaczęła kolonizować nowe tereny dzięki wysokiej produkcji nasion i ich efektywnej dyspersji. Nasiona rozsiewane są głównie przez wiatr, wodę, zwierzęta i człowieka. Większość nasion spada w promieniu 4 metrów od rośliny macierzystej, ale część może przemieszczać się na dziesiątki kilometrów, np. wzdłuż rzek.
Projekt „ZeroHeracleum" opiera się na fundamentalnym założeniu, że inwazyjne gatunki obce, takie jak barszcz Sosnowskiego i barszcz Mantegazziego, stanowią poważne zagrożenie dla bioróżnorodności i zrównoważonego rozwoju przygranicznych ekosystemów. Rośliny te, pochodzące z Kaukazu, rozprzestrzeniają się szybko, blokując dostęp do światła słonecznego i uwalniając substancje allelopatyczne, które hamują wzrost innych gatunków. W efekcie prowadzą do degradacji gleb, strat w rolnictwie, leśnictwie i turystyce, a także zwiększonego ryzyka dla zdrowia publicznego.
Cele Projektu
Założenia projektu podkreślają transgraniczny charakter problemu - barszcz nie zna granic, a jego rozprzestrzenianie się wzdłuż rzek i dróg migracyjnych wymaga skoordynowanych działań po obu stronach Bugu i Sanu. Kraje UE i Ukraina, jako sygnatariusze konwencji o różnorodności biologicznej, są prawnie zobowiązane do zapobiegania introdukcji i rozprzestrzenianiu IGO. Inicjatywa zakłada, że tylko wspólna wymiana wiedzy, technologii i zasobów pozwoli na skuteczne ograniczenie populacji tych roślin, przywracając równowagę ekologiczną i poprawiając jakość życia mieszkańców.
Główne cele projektu skupiają się na wielowymiarowej ochronie bioróżnorodności, z naciskiem na praktyczne i długoterminowe rozwiązania. Po pierwsze, inicjatywa dąży do monitoringu i analizy cech populacji barszczu w 30 gminach polskich (z województw lubelskiego, podkarpackiego i podlaskiego) oraz 9 gminach ukraińskich (w obwodzie lwowskim, w rejonach stryjskim, samborskimi drohobyckim).
Na terenach przygranicznych odbędą się szkolenia, kampanie informacyjne, w tym warsztaty, materiały dydaktyczne i akcje społeczne, które dotrą do rolników, turystów imieszkańców, promując świadome zarządzanie krajobrazem.
Kolejnym priorytetem jest rekultywacja zdegradowanych terenów w celu przywrócenia produkcji rolnej i zwiększenia atrakcyjności turystycznej. Projekt zakłada również kształtowanie świadomości ekologicznej poprzez akcje edukacyjne, promując najlepsze praktyki ochrony. Wszerszym ujęciu, cele wpisują się w priorytet „Środowisko" programu Interreg, wzmacniając ochronę przyrody, zielonej infrastruktury i ograniczając zanieczyszczenia. Ostatecznie, „ZeroHeracleum" ma nie tylko zatrzymać inwazję, ale też wzmocnić współpracę transgraniczną, wypełniając luki badawcze w wiedzy o wpływie barszczu na lokalne ekosystemy.
Spodziewane efekty „ZeroHeracleum" wykraczają poza ekologię, wpływając na gospodarkę i społeczeństwo. Po pierwsze, projekt powinien znacząco ograniczyć liczebność i szkodliwość barszczu, blokując jego rozprzestrzenianie się i przywracając siedliska naturalne. Rekultywacja terenów pozwoli na odbudowę agroekosystemów, co przełoży się na rozwój produkcji rolnej i zmniejszenie strat ekonomicznych.
Poprawa bezpieczeństwa mieszkańców - poprzez redukcję ryzyka oparzeń i innych zagrożeń -oraz zwiększenie atrakcyjności turystycznej wiejskich obszarów przygranicznych to kolejne kluczowe korzyści. Długoterminowo, inicjatywa ma wzmocnić odporność ekosystemów na zmiany klimatyczne i inwazje, a kampanie edukacyjne podniosą świadomość ekologiczną, tworząc kulturę zrównoważonego rozwoju. W efekcie, projekt nie tylko oczyści krajobraz, ale też zbuduje mosty współpracy między Polską a Ukrainą, pokazując, jak nauka może służyć wspólnemu dobru.
Więcej informacji można znaleźć na stronie Programu Interreg NEXT Polska – Ukraina 2021-2027: https://pl-ua.eu/pl/projekty-i-historie/zeroheracleum/
